Çimlenme Oranı
Fidan Süresi
Çelik Köklenme
İlk Reçine
Fidan Üretiminin Önemi ve Zorlukları
Sakız ağacı (Pistacia lentiscus), Akdeniz havzasının doğal bitki örtüsünün vazgeçilmez bir parçası olmasına karşın, fidanlık ortamında çoğaltılması kolay bir tür değildir. Tohumlarının kalın kabuğu ve düşük çimlenme oranları, üreticilerin karşılaştığı başlıca engeller arasında yer alır. Bunun yanı sıra bitkinin yavaş büyüme hızı, fidan üretimini uzun soluklu bir süreç hâline getirir. Hem erozyonla mücadele hem de reçine üretimi amacıyla ağaçlandırma çalışmalarının artması, kaliteli fidan ihtiyacını her geçen gün yükseltmektedir. Türkiye'de reçine amaçlı plantasyonların yaygınlaşması ise sakız ağacı fidancılığına yeni bir boyut kazandırmıştır: artık yalnızca fidan sayısı değil, fidanın hangi verimli ağaçtan üretildiği de önemlidir. Bu nedenle geleneksel yöntemlerin yanı sıra modern biyoteknolojik teknikler de fidan üretiminde giderek daha fazla kullanılmaktadır.
Fidan üretiminde varyete seçimi, kullanım amacı kadar belirleyicidir. Reçine üretimi hedefleniyorsa verimi bilinen ana ağaçlardan çoğaltılmış materyal kullanılmalıdır; rastgele yabani bireylerin çoğunun reçine verimi ticari açıdan yetersizdir. Bu ana ağaçlar, literatürde var. Chia adıyla anılan ve yüzyıllardır reçine için seçilip çoğaltılan kültür ağaçlarından ya da Ege kıyılarımızdaki yerli popülasyonlar arasından verimi ölçülerek seçilen bireylerden olabilir. Ağaçlandırma veya peyzaj amaçlı dikimde ise tohumdan yetişmiş fidanlar yeterlidir. Anaçlık için kullanılacak fidanlarda ise varyete ayrımından çok kök sistemi gelişimi ve hastalık direnci ön plana çıkar.
Tohumla Üretim
Tohumla çoğaltma, sakız ağacının doğada izlediği yolu taklit eden en temel üretim yöntemidir. Ancak doğal koşullarda tohumların yalnızca küçük bir bölümü çimlenebildiğinden, fidanlıklarda özel muameleler uygulanarak bu oran artırılmaya çalışılır. Tohum üretiminde genetik çeşitlilik korunduğu için farklı çevre koşullarına uyum kapasitesi yüksek bireyler elde edilebilir. Öte yandan bu çeşitlilik, homojen reçine kalitesi arayan üreticiler için bir dezavantaj da oluşturabilir. Tohumla üretim süreci, doğru zamanda tohum toplamaktan başlayarak dikimli fidana ulaşana kadar birçok kritik aşamayı içerir.
Tohum Toplama
Sakız ağacının meyveleri ekim-kasım aylarında olgunlaşarak koyu kırmızıdan siyaha döner. Tohumlar, tamamen olgunlaşmış sağlıklı meyvelerden elle veya dalları hafifçe sallayarak toplanır. Toplanan meyvelerin hemen işlenmesi çimlenme başarısını artırır; beklettirilen meyvelerde tohum canlılığı hızla düşebilir.
Tohum Hazırlığı
Toplanan meyveler suda bekletilerek etli dış kabukları yumuşatılır ve mekanik olarak ayrılır. Temizlenen tohumlar gölgede birkaç gün kurutulduktan sonra soğuk katlama (stratifikasyon) işlemine alınır. Tohumlar nemli kum veya perlit içerisinde 2-4°C sıcaklıkta 4 ila 6 hafta boyunca bekletilerek doğal kış dinlenmesi taklit edilir.
Ekim ve Çimlenme
Soğuk katlama sonrası tohumlar ilkbaharda, iyi drene edilmiş hafif bünyeli toprağa 1-2 cm derinlikte ekilir. Çimlenme 3 ila 6 hafta sürer; bu dönemde toprak nemi sabit tutulmalı ancak aşırı sulamadan kaçınılmalıdır. Sera ya da tünel ortamında sıcaklık 18-22°C aralığında kontrol edilirse çimlenme oranı yükselir.
Fide Bakımı
Çimlenen fideler ilk yıl boyunca yarı gölge koşullarda tutulur, çünkü genç bitkiler doğrudan güneş ışığına hassastır. Düzenli ama ölçülü sulama yapılır; kök çürüklüğüne yol açabileceğinden taban suyu birikimi engellenir. Büyüme mevsimi boyunca düşük dozda dengeli gübre uygulaması yapılabilir.
Sertleştirme ve Dikim
İkinci yıldan itibaren fidanlar kademeli olarak dış koşullara alıştırılır; güneş süresi ve rüzgâr maruziyeti adım adım artırılır. Sertleştirme süreci tamamlanan fidanlar sonbahar veya erken ilkbaharda kalıcı yerine dikilebilir. Bu aşamada köklerin yeterli gelişip gelişmediği mutlaka kontrol edilmelidir.
Tohumla üretimin en büyük sınırlılığı, çimlenme oranlarının %30 ile %50 arasında kalmasıdır. Bu durum, tohum miktarının ihtiyaca göre en az iki katı kadar hazırlanmasını gerektirir. Ayrıca tohumdan elde edilen bireyler genetik olarak farklılık göstereceğinden, reçine verimi ve kalitesi açısından homojen bir popülasyon oluşturmak güçtür. Buna rağmen genetik çeşitlilik, ağaçlandırma projeleri için değerli bir özelliktir.
Çelikle Üretim
Çelikle çoğaltma, seçilmiş üstün bireylerin birebir kopyalarını elde etmek için tercih edilen vejetatif bir yöntemdir. Sakız ağacı çelikle zor köklenen bir türdür ve çelik alma zamanı sonucu belirgin biçimde etkiler: Türkiye'de yapılan denemelerde en iyi sonuç, şubat ayında alınan yapraklı çeliklerle elde edilmiş, mart çeliklerinde köklenme oranı belirgin biçimde düşmüştür. Çelikler en az iki boğum içerecek şekilde 10-15 cm uzunluğunda kesilir; alt yapraklar temizlenerek çeliğin tabanına indol bütirik asit (IBA) gibi köklenme hormonu uygulanır. Hazırlanan çelikler perlit-torf karışımı bir ortama dikilir ve sisleme (mist) sistemi altında 6 ila 10 hafta süresince köklendirilir.
Çelikle üretimin en belirgin avantajı, ana bitkiyle genetik olarak özdeş bireyler elde edilmesidir. Bu sayede yüksek reçine verimi, hastalık direnci ya da belirli bir büyüme formu gibi istenen özellikler güvenilir biçimde aktarılabilir. Tohumla üretime kıyasla daha kısa sürede dikime hazır fidan üretilmesi de önemli bir tercih sebebidir. Ancak çelikle çoğaltmada köklenme başarısı çeliğin alındığı dönem, ana bitkinin yaşı ve hormon dozuna bağlı olarak değişkenlik gösterebilir.
Havai Köklendirme (Daldırma)
Sakız ağacı fidancılığında en yüksek başarı oranını sunan yöntem, havai köklendirmedir. Bilimsel literatürde "air layering" olarak bilinen bu teknik, dalın ana bitkiden koparılmadan köklendirilmesi esasına dayanır. Diğer vejetatif çoğaltma yöntemleriyle kıyaslandığında havai köklendirme, çelikle üretimin düşük köklenme oranı ve tohumla üretimin genetik değişkenliği gibi dezavantajları ortadan kaldırır. Sakız ağacı gibi çelikleri güç köklenen odunsu türlerde bu yöntem adeta bir kurtarıcıdır; çünkü dal hâlâ ana bitkiye bağlıyken besin ve su almaya devam eder, bu da köklenme sürecinde genç dokunun kurumasını ya da ölmesini engeller.
Neden En Başarılı Yöntem?
Havai köklendirmenin sakız ağacında diğer yöntemlere göre belirgin üstünlükleri vardır. Çelikle üretimde kesilen dal, ana bitkiden ayrıldığı anda kendi su ve besin kaynağını kaybeder; bu travma sakız ağacı gibi reçine kanalları zengin türlerde ciddi stres yaratır ve köklenme oranını en iyi koşullarda bile %30-45 civarında bırakır. Havai köklendirmede ise dal, kökler yeterince gelişene kadar ana ağacın yaşam destek sisteminden beslenir. Türkiye'de yapılan denemelerde, yaz ortasında 1,5 santimetreden kalın dallarda köklenme başarısı %85-90'a ulaşmıştır. Ayrıca elde edilen fidan, kesilerek ayrıldığında zaten kendi kök sistemine sahip olduğundan, dikimden sonra tutma oranı da diğer yöntemlere göre kayda değer ölçüde yüksektir.
Uygulama Adımları
Dal Seçimi ve Halka Soyma
İlkbahar sonunda veya yaz başında, sağlıklı ve 1-2 cm çapında bir dal seçilir. Dalın orta bölgesinde, yaklaşık 3-4 cm genişliğinde bir halka şeklinde kabuk soyulur. Kabuk tamamen çıkarılmalı ve altındaki kambiyum tabakası kazınarak temizlenmelidir; aksi halde kabuk kendini onararak köklendirme girişimini başarısız kılar. Soyulan bölge birkaç saat kurumaya bırakılarak reçine akışının durması sağlanır.
Köklenme Hormonu ve Ortam Sarma
Soyulan yüzeyin üst kenarına IBA (indol-3-bütirik asit) içeren köklenme hormonu uygulanır. Ardından nemli sfagnum yosunu veya torf-perlit karışımından oluşan bir köklenme ortamı, soyulan bölgeyi tamamen saracak biçimde yerleştirilir. Bu ortam, streç film veya alüminyum folyo ile sıkıca sarılarak nem kaybı engellenir. Üst kısımda küçük bir açıklık bırakmak sulama kolaylığı sağlayabilir, ancak alt kısmın tamamen kapalı olması nemli ortamın korunması için şarttır.
Bakım ve Kök Gelişiminin İzlenmesi
Sarılan bölge 6-10 hafta boyunca düzenli aralıklarla kontrol edilir ve ortamın nemli kalması sağlanır. Kökler şeffaf sarma malzemesinin altından beyaz iplikçikler olarak görünmeye başladığında süreç başarılı demektir. Köklerin yeterince dallanması ve en az 3-5 cm uzunluğa erişmesi beklenir. Sabırlı olmak kritik önem taşır; erken koparma, fidanın tutmamasına yol açar.
Kesme ve Saksıya Alma
Kök gelişimi yeterli düzeye ulaştığında, dal kök bölgesinin hemen altından keskin bir budama makası ile kesilir. Kesilen fidan, sarma malzemesi dikkatli biçimde çıkarıldıktan sonra uygun boyutta bir saksıya veya köklenme torbası içindeki hafif bünyeli toprağa dikilir. İlk birkaç hafta yarı gölgede tutularak doğrudan güneşten korunur ve düzenli ama aşırıya kaçmayan sulama yapılır. Fidan kendi köklerinden beslenmeye uyum sağladıkça kademeli olarak güneşe alıştırılır.
Havai Köklendirme: Rakamlarla Karşılaştırma
Sakız ağacı çoğaltma yöntemlerinin köklenme/tutma başarı oranları karşılaştırıldığında havai köklendirmenin üstünlüğü açıkça görülür. Tohumla üretimde çimlenme oranı %30-50 olup, elde edilen bireylerin genetik özellikleri değişkendir. Çeliklerde en iyi sonuç, şubatta alınan yapraklı çeliklere köklenme hormonu (20 mg/L IBA) uygulanarak elde edilmiş ve %45 köklenme sağlanmıştır; mart çeliklerinde oran %29'a düşer. Atlantik sakızı anacı üzerine aşıda tutma oranı %45 civarındadır. Havai köklendirmede ise başarı oranı %85-90'a ulaşır, üstelik genetik olarak ana bitkinin birebir kopyası elde edilir. Bu üstün başarı oranı, özellikle yüksek reçine verimi gösteren seçkin bireylerin çoğaltılmasında havai köklendirmeyi vazgeçilmez kılmaktadır.
Havai köklendirmenin tek belirgin dezavantajı, bir seferde sınırlı sayıda fidan üretilebilmesidir. Her dal bireysel ilgi gerektirir ve bir ağaçtan aynı anda alınabilecek dal sayısı, ağacın sağlığını tehlikeye atmamak için 3-5 ile sınırlandırılmalıdır. Bu nedenle büyük ölçekli ağaçlandırma projeleri yerine, değerli genotiplerin koruma altına alınması ve küçük ölçekli nitelikli fidan üretimi amacıyla idealdir. Bununla birlikte, havai köklendirme ile elde edilen ana fidanlardan daha sonra çelik alarak çoğaltım yapmak, yöntemin ölçeklenebilirliğini artıran pratik bir stratejidir.
Havai köklendirme, özellikle reçine verimi yüksek ağaçların çoğaltılmasında stratejik bir öneme sahiptir. Ana ağaç ister var. Chia adıyla anılan kültür ağaçlarından, ister Türkiye'deki yerli popülasyonlardan seçilmiş verimli bir birey olsun, amaç onun özelliklerini yeni fidana eksiksiz aktarmaktır. Havai köklendirme bu görev için en uygun yöntemlerden biridir; çünkü hem yüksek başarı oranı sunar hem de ana bitkinin genetik özelliklerini korur. Seçilmiş ağaçların daldırmayla çoğaltılıp bu fidanlardan çelik alınarak ölçeklenmesi, Türkiye'deki sakız plantasyonlarında izlenen başlıca stratejilerden biridir; ayrıntılar için Türkiye'de Sakız Plantasyonları sayfasına bakabilirsiniz.
Aşılama
Sakız bahçelerinde aşılama iki amaçla kullanılır. Birincisi, verimi bilinen bir ağaçtan alınan kalemin, tohumdan yetiştirilmiş genç bir Atlantik sakızı (Pistacia atlantica) anacına aşılanarak fidan üretilmesidir. İkincisi, arazide zaten var olan yabani Atlantik sakızı ağaçlarının yerinde aşılanarak reçine verecek hâle getirilmesidir; İzmir'de bu yolla 4 binden fazla aşı yapılmıştır. Bu ikinci yolda ağacın yıllardır toprakta olan güçlü kök sistemi korunur; aşılı ağaç, yeni dikilen bir fidana göre kuraklığa daha dayanıklıdır ve daha hızlı gelişir.
Sakız ağacında ilkbaharda, kabuk kalkmaya başladığında yapılan yarma ve kabuk altı aşılar ile yaz sonunda (ağustos-eylül) özsu akışı sürerken yapılan T göz aşısı en sık başvurulan tekniklerdir. Aşı noktasının parafilm veya aşı bandıyla sıkıca sarılması, kurumanın ve enfeksiyonun önlenmesi açısından kritik önem taşır; anacın aşı noktasının altından verdiği sürgünler ise düzenli olarak temizlenmelidir. Tutma oranı; anaç-kalem uyumuna, mevsim koşullarına ve uygulayıcının deneyimine göre değişir.
Hangi Anaç? Sakız ve Antep Fıstığı
Sakız ağacı, antep fıstığıyla aynı cinsten (Pistacia) olduğu için zaman zaman fıstık anacı olarak anılır; ancak bu doğru değildir. Türkiye'deki fıstık bahçelerinde kullanılan başlıca anaçlar antep fıstığının kendi çöğürleri, buttum (P. khinjuk), menengiç (P. terebinthus) ve Atlantik sakızıdır (P. atlantica); P. lentiscus bu listenin dışında kalır.
Aynı durum sakız ağacının kendi aşısı için de geçerlidir. Türkiye'de yapılan bir denemede sakız kalemlerinin tutma oranı P. khinjuk üzerinde %45,8, P. atlantica üzerinde %45,3, P. terebinthus üzerinde %44 iken, sakız ağacının kendisi anaç olarak kullanıldığında yalnızca %3 olmuştur. Bu yüzden plantasyonlarda en uygun anaç olarak Atlantik sakızı tercih edilir; İzmir'deki Torbalı fidanlığında bu amaçla 90 bin anaç fidanı yetiştirilmiştir.
Doku Kültürü (Mikro Çoğaltma)
Doku kültürü, sakız ağacı fidancılığında henüz deneysel aşamada olan ancak büyük potansiyel taşıyan modern bir biyoteknolojik yöntemdir. Bu teknikte bitkinin sürgün ucu, yaprak veya boğum gibi küçük doku parçaları steril koşullarda besin ortamına yerleştirilir ve hormon dengeleri ayarlanarak yeni bitkicikler oluşturulur. Mikro çoğaltmanın en büyük avantajı, çok kısa sürede binlerce genetik olarak özdeş birey üretilebilmesidir. Ayrıca doku kültürüyle elde edilen bitkiler virüs ve hastalıklardan arındırılmış olarak üretilebilir.
Bitkinin fenolik bileşikler bakımından zengin yapısı, doku kültüründe karşılaşılan başlıca teknik zorluktur; eksplantlar kesim yüzeyinde karararak canlılığını yitirir. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nde yapılan denemelerde bu nedenle sürgün rejenerasyonu elde edilememiştir. Antioksidan maddelerin besin ortamına eklenmesi ve eksplant alım zamanlamasının optimize edilmesi bu sorunu hafifletmektedir. Doku kültürü tekniklerinin ticari ölçekte uygulanabilir hâle gelmesi, özellikle büyük çaplı ağaçlandırma ve anaç üretim programları için devrim niteliğinde olacaktır.
Dikim ve Tesis Oluşturma
Sakız ağacı fidanlarının kalıcı yerine dikimi, tüm üretim sürecinin başarıya ulaşmasındaki son ve belirleyici adımdır. Alan seçiminde güneye bakan, iyi drene edilmiş ve rüzgârdan nispeten korunaklı yamaçlar tercih edilmelidir. Ağır killi ve su tutan topraklardan kaçınılmalıdır; sakız ağacı kireçli, taşlı ve hatta kumlu zeminlerde bile tutunabilir ancak kök boğazında biriken su ölümcül olabilir. Dikim aralığı, üretim amacına göre değişir: reçine hasadı için 4×4 veya 5×5 metre, erozyonla mücadele amaçlı ağaçlandırmalarda ise 3×3 metre önerilir.
Dikim zamanı olarak sonbahar yağışlarının başlangıcı ya da erken ilkbahar en uygun dönemlerdir. Fidan çukuru en az 40×40×40 cm boyutlarında açılmalı ve dip kısmına bir miktar organik materyal konulmalıdır. Dikimden sonra ilk yıl boyunca düzenli sulama yapılması tutma oranını önemli ölçüde artırır; özellikle yaz kuraklığı döneminde haftada bir derin sulama önerilir. Fidanın dibine uygulanan organik malç, toprak nemini korur ve yabancı ot rekabetini azaltır. İlk yılda budama yapılmamalı, bitkinin doğal forma kavuşması beklenmelidir.